इटहरी ।। लाखे नाच नेपालको एक प्रख्यात परम्परागत नाच हो, विशेष गरी नेवार समुदायको जात्रा अथवा पर्वको उपलक्षमा मुखुन्डो पहिरिएर गरिने परम्परागत नृत्य हो ।
लाखे नाच धेरै रोचक हुन्छ । यो नाच गुँला पर्वमा उपत्यकाका विभिन्न ठाउँमा र इन्द्र जात्रामा काठ्माडौँमा देखाइन्छ ।
कृष्णलाई मार्नका लागि कंसले बहिनी पुतनालाई प्रयोग गरेको र पुतनाको मृत्युको कामना गर्दै राक्षसको स्वरूपमा सजिएर नेवार समुदायमा लाखे नाच नचाउने गरिन्छ । नाग पञ्चमीका दिनबाट लाखे नाच सुरु हुन्छ । राक्षसको स्वरूपमा बनाइने खप्पर, कालिकाको वस्त्रसहित व्यक्तिलाई सिंगारेर लाखे नचाउने गरिन्छ ।
नेवार समुदायमा सांस्कृतिक महत्त्व राख्दछ । यो नाचको विशेषता भनेको यसको भयानक मुखौटा, रङ्गीन पोशाक, र शक्तिशाली नृत्य शैली हो, जसले यसलाई निकै रोमाञ्चक बनाउँछ । लाखे नाचको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि लामो समयदेखि चल्दै आएको छ र यसलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यतासँग गहिरो सम्बन्ध छ ।
लाखे नाचमा प्रयोग हुने मुखौटा विशेष ध्यानपूर्वक बनाइन्छ । यसलाई काठ वा धातुबाट बनाइन्छ, जसलाई पछि रङ्गीन कपडाहरूले सजाइन्छ। मुखौटा भयानक देखिन्छ, जसले दुष्ट आत्माहरूलाई त्रास दिन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। लाखे नाचमा प्रयोग गरिने पोशाक पनि विशेष प्रकारको हुन्छ, जुन नर्तकको शरीरलाई पूर्ण रूपमा ढाक्छ र नृत्यको सौन्दर्यलाई बढाउँछ।
लाखे नाचका विभिन्न प्रकारहरू छन्, जसमध्ये माजिपा लाखे र बोडे लाखे प्रमुख छन् । माजिपा लाखेमा, नर्तकहरूले शक्तिशाली धुनमा नृत्य प्रदर्शन गर्दछन्, जसमा ढोल, बाँसुरी, र अन्य परम्परागत बाजाहरूले संगत दिन्छन्। यस नाचको विशेषता भनेको नर्तकहरूको ऊर्जा र उत्साह हो, जसले दर्शकलाई रोमाञ्चित बनाउँछ ।
बोडे लाखे नाच भने भक्तपुरको बोडेमा प्रख्यात छ । यस नाचमा, नर्तकहरूले विशेष कलात्मक नृत्य शैली प्रदर्शन गर्दछन्, जसले सांस्कृतिक विविधतालाई झल्काउँछ। बोडे लाखे नाचमा प्रयोग गरिने मुखौटा र पोशाक अझै रंगीन र आकर्षक हुन्छन् ।
लाखे नाचमा भाग लिने नर्तकहरूले विशेष प्रशिक्षण लिएका हुन्छन्। यो नाच सजिलो छैन, किनकि यसको प्रत्येक मूवलाई सही रूपमा प्रस्तुत गर्न ठूलो ध्यान आवश्यक हुन्छ। नर्तकहरूले यो नाचका विविध तत्वहरूको प्रशिक्षण लिएर आफ्नो कौशललाई परिष्कृत गर्दछन्।
लाखे नाचको मूल उद्देश्य भनेको मात्र मनोरञ्जन प्रदान गर्नु होइन, बरु समाजमा सांस्कृतिक पहिचान र एकताको भावना विकास गर्नु हो। यो नाचले समाजमा मेलमिलाप र सद्भावना कायम राख्न मद्दत गर्दछ। लाखे नाचलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न र यसको संरक्षणमा निरन्तर प्रयास भइरहेको छ। समाजमा लाखे नाचले सांस्कृतिक सम्पत्तिको रूपमा विशिष्ट स्थान पाएको छ। विशेष गरी नेवार समुदायमा यस नाचलाई अत्यधिक सम्मानका साथ हेरिन्छ। लाखे नाचको संरक्षण र संवर्द्धनका लागि विभिन्न सांस्कृतिक समूहहरू, संघसंस्थाहरू, र स्थानीय समुदायहरू सक्रिय छन् ।
लाखे नाचले केवल नेपाली समाजमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि नेपाली संस्कृति र परम्पराको पहिचान बढाउने काम गरेको छ। विशेष गरी पर्यटकहरूको लागि लाखे नाच एक आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। पर्यटकहरूले यस नाचलाई आफ्नो यात्रा अनुभवको महत्त्वपूर्ण भागका रूपमा लिन्छन् र यसबाट नेपाली संस्कृतिको गहिरो ज्ञान प्राप्त गर्छन् ।
लाखे नाच नेपाली समाजको एर्क अंग हो, जसले कला, संस्कृति, र परम्परालाई जिवित राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ। यसको संरक्षणका लागि समाजले निरन्तर प्रयास गरिरहेको छ, ताकि यो सांस्कृतिक धरोहर आगामी पुस्ताहरूमा पनि हस्तान्तरण हुन सकोस्। लाखे नाचले नेपाली समाजमा सांस्कृतिक विविधता र एकताको सन्देश प्रवाह गर्दै आइरहेको छ। लखे आज कृष्ण जन्माष्टमी पछी निकालीएको रथ यत्रा पछी विर्सजन गरिने परम्परा रहेको छ ।
